Cvijić upada u neposrednu protivrječnost kada kaže da su doseljenici obrazovali bratstva, dok na prethodnoj strani ističe kako su „ovi morali ući u jedno bratstvo, uzeti slavu i prilagoditi se plemenskim navikama” – iz čega slijedi da su se većinom doseljavali pojedinci i da su se nova bratstva razvila u krilu starih bratstava

Jovan Cvijić

Autor:Redakcija Pobjede

udeći po rezultatima arheoloških, jezičkih, istoriografskih i etnoloških istraživanja, starija plemena u oblasti Crne Gore, iz vremena prije osnivanja srpske države, mogla su biti samo manja, generička plemena, koja su u početku predstavljala spoj balkansko-romanskog i slovenskog življa.

Pored brojnih toponima, to potvrđuju i uporni tragovi ugzorilokalnog braka, avankulata, dualne egzogamije i uopšte dualne strukture, kao i neke crte u crnogorskim govorima. U svakom slučaju, crnogorska rodovsko-plemenska organizacija u mnogim bitnim crtama i oblicima razlikuje se od poznatih rodovskih struktura i rodovske tradicije drugih slovenskih naroda, dok je, s druge strane, u mnogim bitnim elementima i oblicima veoma bliska rodovskim oblicima i odnosima kod balkanskih starinaca. Ovo se osobito može pratiti u ženidbenim i svadbenim običajima, u ponečem istovjetnim sa kavkaskim i jermenskim običajima, koji u cjelini nesumnjivo reflektuju najarhaičnije balkansko-slovenske rodovske odnose.

U tom pogledu veoma je značajno da se sa nekim neslovenskim osobinama središnjih južnoslovenskih govora podudaraju oblici i suština cijelih sistema svadbenih običaja koji na isti način, kao i neke jezičke crte, odstupaju od slovenskog tipa. Na isti način, kako je to Brozović utvrdio za „neslavenski udio” u središnjim hrvatsko-srpskim dijalektima, možemo reći da su i prijeslovenski elementi u svadbenim običajima dinarskog stanovništva ne samo brojni i veoma stari, već i sasvim harmonično utkani u sisteme svadbenih običaja u kontinentalnoj dinarskoj oblasti. Neki specifični i sigurno veoma arhaični svadbeni običaji u oblasti zetskih govora, koji ujedno odražavaju i arhaične rodovske odnose, podudaraju se sa kavkaskim i jermenskim, a neki i sa albanskim običajima. A ovi svadbeni običaji u cjelini, i posebno oni koji se javljaju kao relikti, veoma dosljedno odražavaju kako arhaično rodovske, tako i na njima zasnovane etničke odnose između Slovena i balkanskih starinaca. Stoga se i ne može govoriti o „srpskim plemenima” Crne Gore iz vremena do osnivanja države Nemanjića, već jedino o balkansko-slovenskim odnosima i na toj gentilnoj osnovi formiranim slovenskim etničkim strukturama.

O NOVOM FORMIRANJU PLEMENA

Erdeljanović je ukazao da su u vrijeme turskih osvajanja neka plemena napustila zemlje u ravnicama i u riječnim dolinama, i da su se povukla u „unutrašnjost plemenskog sedišta, u visoke i teško pristupačne predele”. U tom periodu, kako dalje izlaže Erdeljanović, izvršeno je „novo formiranje” plemena, izazvano doseljavanjem stanovništva iz „ostalih srpskih zemalja”. Ti su se doseljenici, kako misli Erdeljanović, velikom većinom jako množili, pa su ubrzo narasli u velika i jaka bratstva. Doseljenička su bratstva, kako kaže Erdeljanović, pokazivala „uvek veću energiju nego stara”, jer su ovi doseljenici, navodno, „po svojoj prirodi vrlo energični elementi”, pa su stoga i uspjeli da istisnu mnoge stare rodove i porodice i da se na njihovu zemljištu nasele. Osim toga, nastavlja Erdeljanović, među doseljeničkim bratstvima, u svakom plemenu ima po jedno ili dva koja vode svoje porijeklo od kakve znatne ličnosti, a neka čak dovode sebe u srodstvo sa starim srpskim vladarskim dinastijama (J. Erdeljanović, „Neke crte u formiranju plemena“, 77-78).

Objavljujemo djelove iz kultne studije Špira Kulišića „Etnogeneza Crnogoraca“, koja razobličava nacionalne mitove. Knjigu je prvi put objavila Pobjeda (Titograd, 1980), a nedavno ga je po treći put objavila Dukljanska akademija nauka i umjetnosti. Priredio Slobodan Čukić

Ova romantična slika cijelog procesa zasnovana je na biološko-mehaničkom shvatanju o „energičnim elementima” koji su se jako namnožili, potisnuli starije stanovništvo i obrazovali nova plemena.

CVIJIĆ UPAO U PROTIVRJEČJE

I Jovan Cvijić je usvojio navedenu tezu o starim srpskim plemenima „iz doba naseljavanja”, koja su se u klonitim oblastima održala zbog geografskog položaja, a modifikovala se pod uticajem istorijskih događaja. Zatim i on izlaže koncepciju o novom formiranju plemena, koja su pojačana ili proširena mnogobrojnim uskocima, i „što su se manja plemena utopila u veća” („Balkansko poluostrvo“, Beograd, 1931, II, 52) opet mehanički, kvantitativno, gubeći iz vida i ljudske i rodovske odnose. U svakom plemenu, kaže Cvijić, ima po nekoliko starih, srodnih rodova koji čine plemensko jezgro. Oko ovog jezgra grupisali su se novi doseljenici sasvim drukčijeg porijekla, obrazujući bratstvo, i ostaci starih plemena. Novi su doseljenici porijeklom iz susjednih oblasti, poglavito iz Metohije, sa Kosova, iz Hercegovine, od Sjenice, iz Bosne i moravske Srbije. I na kraju Cvijić zaključuje da su više „aglomeracijom nego srodstvom stvorena ova plemena” („Balkansko poluostrvo“, 53).

Međutim Cvijić upada i u neposrednu protivrječnost kada kaže da su doseljenici obrazovali bratstva, dok na prethodnoj strani ističe kako su „ovi morali ući u jedno bratstvo, uzeti slavu i prilagoditi se plemenskim navikama” (isto, 52). A iz toga slijedi da su većinom doseljavali pojedinci i da su se nova bratstva razvila u krilu starih bratstava, u najtješnjoj ljudskoj, ekonomskoj i uopšte društvenoj vezi sa starijim stanovništvom.

JOŠ JEDNA KONTRADIKCIJA

Na isti način i Erdeljanović je, čak i u svojim detaljnim ispitivanjima, često prilazio pojavama i procesima sasvim nedijalektički, tako da je dolazio i do potpuno protivrječnih zaključaka. On je u svoje vrijeme primijetio da među susjednim plemenima „nema jačih dijalekatskih razlika”, iako svako pleme ima „ipak manje posebne, većinom fonetske i leksičke odlike koje su naročito u središnjim delovima plemena jače izražene” (isto, 69). Pa kako se može objasniti da se, pored brojnih i tako energičnih doseljenika iz raznih krajeva, održao zetski dijalekat i kako su se dijalekatske odlike najbolje očuvale u „središnjim delovima plemena”, kada su „nova i jaka doseljenička bratstva zahvatala sva naselja po središtu plemenske oblasti, a stara i slaba bratstva su većinom potisnuta po njenim ivicama?” (isto, 79).

Iako nam nije objasnio zašto nova i jaka doseljenička bratstva „obično usvajaju i starog plemenskog sveca za svoje krsno ime”, vidi se da je to bio jedan od prvih uslova za asimilaciju doseljenika, koja je najreljefnije i najdosljednije izražena u plemenskim govorima jedinstvenog zetskog dijalekta. Pavle Ivić konstatuje kako akcenatsko pomjeranje, od samog početka, nije imalo istu izoglosu sa jekavskom zamjenom jata. Po strani je ostala Zeta, gdje je i poluglasnik ostao nezamijenjen.

Jovan Erdeljanović

Proučavajući dijalekte Stare Crne Gore i susjednih krajeva, Radosav Bošković je utvrdio da se izoglose podudaraju sa plemenskom granicom i da podjela u nahije i bratstva nije znatnije uticala na obrazovanje dijalekata. Rijetke su jače dijalekatske razlike unutar plemena, ali unutar jedne nahije srijeću se ponekad znatnije dijalekatske razlike.

Iz ovih tako značajnih konstatacija prije svega se vidi da je starije crnogorsko stanovništvo asimilovalo doseljenike, tako da su u svakom plemenu preovladale opšte i neke u njemu specifične jezičke crte zetskog dijalekta. Iz navedenog ujedno postaje sasvim jasno koliko je neodrživa tvrdnja nekih istoričara da su u Crnoj Gori nahije prerasle u plemena, i da je „u drugoj polovini XV veka jedan talas katunske organizacije preplavio dotadašnju seosku organizaciju”.

Crnogorska rodovsko-plemenska organizacija u mnogim bitnim crtama i oblicima razlikuje se od poznatih rodovskih struktura i rodovske tradicije drugih slovenskih naroda, dok je, s druge strane, u mnogim bitnim elementima i oblicima veoma bliska rodovskim oblicima i odnosima kod balkanskih starinaca

Iz formiranja crnogorskih govora veoma se jasno vidi koliko je neosnovana i teza o prilivu „svježijeg vlaškog etničkog elementa” u oblast crnogorskih plemena. U toj oblasti, uprkos tako mehanički shvaćenom množenju i širenju „energičnih” i „svježijih” doseljenika, navodno drukčijeg govora, drukčijeg etničkog karaktera i drukčije društvene organizacije (katuni), ne samo da se održao zetski dijalekat, već je njegov areal, kako ističe Pavle Ivić, postao i „vrlo živo migraciono žarište”, sa osnovnim pravcem ka sjeveroistoku.

pobjeda.me