Dok Vlada i Pokret Evropa sad (PES) ćute o tome šta se promijenilo pa je ta partija odlučila da inicira skupštinsko saslušanje zbog mogućeg stranog uticaja preko medija i finansijskih kompanija, te zašto premijer Milojko Spajić nije podnio krivičnu prijavu protiv onih za koje tvrdi da su učestvovali u tome, sagovornici “Vijesti” ocjenjuju da je PES “obrnuo ploču” jer će se nakon pada vlasti u Beogradu sve saznati, pa šef Vlade to pokušava da preduhitri. Poručuju da je stoga u interesu Podgorice da što prije razjasni šta je režim Aleksandra Vučića radio u Crnoj Gori.

Poslanički klub PES-a najavio je prekjuče da će podnijeti inicijativu za održavanje kontrolnog saslušanja pred skupštinskim Odborom za bezbjednost i odbranu, povodom mogućeg hibridnog stranog uticaja na medijski i politički prostor Crne Gore.

Pojasnili su da bi predmet ispitivanja bili finansijski, vlasnički i poslovni odnosi televizijskih emitera s nacionalnom pokrivenošću s kompanijama “M:tel”, “Alta bankom”, “Alta Pej” grupom i drugim povezanim subjektima, kao i da traže da se ispitaju i eventualne veze i koordinacija koje bi mogle ukazivati na “organizovano ostvarivanje političkog uticaja iz inostranstva”.

Narodna banka Srbije prije tri dana je oduzela dozvolu za rad “Alta” banci, čiji je vlasnik Davor Macura, biznismen blizak sad već bivšem Vučićevom režimu. Srbijanska policija je preko 30 sati pretresala prostorije te banke, a Macura je juče i uhapšen zbog sumnje da je iz trezora iznio preko 380 miliona eura. Savjet Centralne banke Crne Gore (CBCG) oduzeo je odobrenje za pružanje platnih usluga “Alta Pay” grupi prije dva dana.

Macuri je 14. oktobra, po slijetanju na podgorički aerodrom, onemogućen ulazak u Crnu Goru, a potom je vraćen u Beograd. Prema informacijama “Vijesti”, odluka je povezana s procjenom da bi njegovo prisustvo moglo predstavljati prijetnju nacionalnoj bezbjednosti.

Premijer Spajić je prekjuče rekao da aktuelni procesi u zemlji i regionu potvrđuju ozbiljnost i kvalitet informacija kojima raspolažu crnogorske i partnerske bezbjednosne službe, a na koje je on upozoravao krajem avgusta. On je tada rekao da će zatvaranje poglavlja u pregovorima s Evropskom unijom (EU) pratiti hibridno djelovanje, te da su u to umiješani zvaničnici najmanje dvije države iz regiona. Tom prilikom nije precizirao – koje.

“Očekujem da u narednom periodu, uz puni angažman svih aktera koji iskreno vjeruju u evropsku budućnost Crne Gore, kroz institucionalno djelovanje i na osnovu činjenica, građanima i našim evropskim partnerima pokažemo ko je zaista branio državne interese, a ko je, oslanjajući se na neformalne centre moći iz drugih država i koristeći nedozvoljene mehanizme, sistemski pokušavao da ugrozi našu stabilnost i zaustavi naš EU put”, poručio je prekjuče Spajić.

Fokus na tok novca

Dina Bajramspahić, koja je ispred nevladinog sektora godinama nadzirala rad Odbora za bezbjednost, kazala je “Vijestima” da je javni interes da se održi kontrolno saslušanje na kom bi se predočilo građanima šta su nadležni državni organi uradili da se suzbije maligni uticaj na suverenitet i samostalno odlučivanje Crne Gore o sopstvenim interesima.

Navela je da je PES propustio da eksplicitno navede koji organi izvršne vlasti će biti pozvani da podnesu račune šta su preduzeli da pravovremeno otkriju i zaustave hibridno djelovanje protivno državnim interesima, dodajući da bi kontrolno saslušanje trebalo da stavi akcenat na tokove novca, a ne na uređivačke politike.

“Cijeli slučaj je potvrdio ono što smo već znali: da su politički procesi samo prividno demokratski – a zapravo ugroženi nezakonitim i nelegitimnim uticajem kompanija pod kontrolom autoritarnog režima Aleksandra Vučića, kao i kroz mreže pranja novca i finansiranja proksija u Crnoj Gori koji su se stavili na raspolaganje centrima moći van ove države”, ustvrdila je ona.

Bajramspahić je kazala da bi, osim Agencije za nacionalnu bezbjednost i Uprave policije, na saslušanje trebalo da budu pozvani predstavnici Finansijsko-obavještajne jedinice i Sektora za finansijsko-obavještajne poslove Uprave policije, CBCG-a, Agencije za zaštitu konkurencije, Agencije za elektronske medije, Zaštitnika imovinsko-pravnih interesa, te Specijalnog državnog tužilaštva (SDT).

Sagovornica je ocijenila da nijedna od nabrojanih institucija nije dovoljno i pravovremeno zaštitila nacionalne interese i integritet političkih procesa u zemlji, te da saslušanje ne bi moglo biti samo sjednica Odbora za bezbjednost, već zajednička sjednica nekoliko nadležnih odbora.

“Neke od institucija nijesu reagovale zbog nepovoljne političke klime u zemlji, neke zbog prećutne politike nekonfrontiranja s Vučićem, neke zbog političke bliskosti s tada zvaničnim Beogradom, a neke zbog nedovoljnih kompetencija da se izbore sa složenim izazovima”, kazala je Bajramspahić.

Ona je istakla da bi bilo korisno sad zatvoriti kanale nezakonitog uticaja i pomoći izgradnji zdravijeg političkog sistema, otpornijeg na hibridne prijetnje.

“Zadatak Skupštine mora biti da identifikuje pojedince koji ostvaruju strani uticaj, ali i institucionalne, finansijske i regulatorne mehanizme koji takav uticaj omogućavaju. Javnosti treba da se odgovori ko je iz javnog sektora imao račune u ‘Alta banci’ – koje državne firme, opštine i javna preduzeća, te kome je ‘Alta pej’ obavljala transfere u Crnoj Gori”, konstatovala je Bajramspahić.

“M:tel” i država

Najava PES-a da će kroz parlamentarne procedure pokušati da otkriju da li je bilo miješanja iz Srbije na unutrašnje prilike u Crnoj Gori, došla je sedam dana nakon što je Studentska lista ubjedljivo porazila koaliciju okupljenu oko Vučića na izborima u Srbiji.

Spajićeva partija se ubrzo poslije toga “okuražila”, iako je godinama ćutala ili nemušto reagovala na česta Vučićeva uplitanja u crnogorske političke prilike, pa je tako premijer optužio Dritana Abazovića da je omogućio miješanje Beograda u izborni proces 2023, dok je PES u Pljevljima tražio smjenu predsjednika te opštine Daria Vraneša, jednog od glavnih promotera Vučićeve politike u Crnoj Gori.

No, osim što je zanimljiv tajming kad je PES tražio saslušanje, upitan je i sami sadržaj inicijative, jer je u njoj traženo da se preispitaju poslovi medijskih kuća u Crnoj Gori sa spornim firmama, ali ne i veze državnih institucija i kompanija.

Konsultantska kompanija “Fideliti konsalting” objavila je juče da kompanija “M:tel” od 2020. godine ima 34 veze s Vladom, ministarstvima i državnim ustanovama, a da su u pitanju sponzorstva, donacije i ugovori s državom… Istakli su da je tih veza najviše bilo ove godine – deset.

Opozicioni Demokratska partija socijalista i Evropski savez poručili su da će podržati PES-ovu inicijativu, iako smatraju da je zakašnjela.

Iz Vlade nijesu odgovorili na pitanje “Vijesti” zašto Spajić nije podnio krivičnu prijavu nadležnim organima vezano za informacije o hibridnom djelovanju, dok su iz PES-a ostali nijemi na pitanja zašto su baš sad odlučili da iniciraju saslušanje, te smatraju li da su politički profitirali od Vučićevog miješanja u unutrašnje stvari Crne Gore.

Dina Bajramspahić je ocijenila da pravo bezbjednosno pitanje nijesu televizije, koliko – mreža. Ukazala je da je “M:tel” dio sistema “Telekoma Srbija”, kompanija u vlasništvu strane države koja upravlja kritičnom telekomunikacionom infrastrukturom – podacima korisnika, mrežom, potencijalno i 5G-om.

“Naravno, to smo znali od prvog dana, ali to nije sprečavalo državne organe da primaju sponzorstva ove kompanije. Primanje sponzorstava od M:tela je pitanje integriteta državnih organa, ali to što kompanija pod kontrolom strane države upravlja dijelom kritične telekomunikacione infrastrukture i podacima crnogorskih građana, pitanje je nacionalne bezbjednosti”, poručila je ona.

Sagovornica je ocijenila da je u interesu vladajuće većine da se odgovori na sprona pitanja, jer je pitanje trenutka kad će se odgovori svakako saznati, a cijela afera eskalirati. Bajramspajić je rekla da će istrage u Srbiji otvoriti fajlove, a da će u njima biti i crnogorska imena i odluke, uključujući i onu o Luštici.

“Javnosti se mora odgovoriti zašto je Vlada 29. juna dala saglasnost da se državno zemljište na Luštici založi kod ‘Alta banke’ za kredit od 15 miliona eura, i zašto je tu saglasnost mjesec dana kasnije povukla bez obrazloženja? Ko iz Vlade je pripremio dokumentaciju za tu odluku i nije upoznao Vladu s rizicima po nacionalne interese? MANS je tražio informacije o postupanju po prijavama protiv ‘Luštica developmenta’, a i SDT i Osnovno tužilaštvo u Kotoru odbili su da odgovore”, podvukla je.

Tražiti pomoć iz Srbije

Bajramspahić kaže da se mora rasvijetliti da li je i ko iz Crne Gore preko “Alta banke” zaobilazio sankcije EU Rusiji, kao i da bi SDT trebalo da predstavi šta je do sada urađeno na rješavanja predmeta koji su već u radu, dok Državna revizorska institucija mora da pokrene niz revizija koje se nameću otvaranjem teme.

Ona je istakla da bi Crna Gora trebalo odmah da zatraži međunarodnu pravnu pomoć od srpskog Tužilaštva za organizovani kriminal i podatke o crnogorskim klijentima i transakcijama Alta banke, navodeći da su dokazi sad dostupniji nego ikad.

Poručila je da se nakon političkih promjena 2020. i mandata svih novih vlada, ogroman novac iz Crne Gore odlivao prema firmama povezanim sa Srpskom naprednom strankom (SNS) preko javnih nabavki koje gotovo sva ministarstva, uključujući i ona pod kontrolom PES-a, dodjeljuju.

“Pogledajte ko dobija najvažnije državne infrastrukturne projekte, kao i izrade kompletnih informacionih sistema državnih organa i naći ćete veze do Vučića i (Milorada) Dodika. Danas možemo vidjeti da su mnoge od firmi koje su dobijale nabavke u Crnoj Gori imale račune u ‘Alta banci’”, navela je.

Bajramspajić je istakla da je svih ovih godina Vlada prećutno okretala glavu na drugu stranu i nije radila na suzbijanju malignog uticaja, dodajući da je istina da je taj uticaj nekad bio na štetu PES-a, jer su korist prvenstvo imale srpske nacionalističke stranke.

PES je s tim partijama prije tri godine oformio (aktuelnu) Vladu, na čijem je čelu Spajić.

Hibridni uticaj funkcioniše kroz zavisnost

Dina Bajramspahić je kazala da hibridni uticaj ne funkcioniše kroz direktne naloge, već kroz zavisnost. Ukazala je da strano vlasništvo i novac od oglašavanja može da čini medije finansijski zavisnim i može da oblikuje njihovu uređivačku politiku, a da državne nabavke donose profit povezanim firmama, čiji se dio vraća kao finansiranje partija koje te nabavke omogućavaju.

“Maligni uticaj je moguć zbog nekoliko faktora: dio Vlade je otvoreno podržavao Vučićev režim i iz ideoloških razloga se stavio na raspolaganje stranom uticaju; drugi faktor je niska otpornost državne uprave usljed zapošljavanja i napredovanja na osnovu partijske podobnosti, zbog čega nemaju kapacitet da prepoznaju i suzbiju maligni uticaj, te na kraju i ne manje bitno – i dalje široko rasprostanjena korupcija po dubini i širini javne uprave”, navela je ona.

Kazala je da je specijalni “Eurobarometar” Evropske komisije za 2026. o korupciji pokazuje da 81 odsto građana Crne Gore vidi da je korupcija “veoma rasprostranjena”. Međutim, napominje da to nije samo percepcija građana, već iskustvo privrede, sa 76 odsto kompanija koje potvrđuju isti stav.

“Bez tretiranja ova tri uzroka, uticaji će se nastaviti, samo će mijenjati gazdu. Obaveza Vlade je da profesionalizuje javnu upravu tako da bude rezilijentna na svaki nezakoniti uticaj”, istakla je.

Bajramspajić je poručila da kontrolno saslušanje ne bi trebalo da se pretvori u predstavu za javnost, već da za ishod ima konkretne sistemske mjere za suzbijanje hibridnog uticaja, uključujući: mehanizam provjere stranih investicija u kritičnu infrastrukturu, po uzoru na EU uredbu o skriningu stranih direktnih investicija – registar stvarnih vlasnika koji se stvarno primjenjuje u javnim nabavkama, kao i provjeru imovinskih kartona funkcionera kod Agencije za sprječvanje korupcije zbog kredita kod “Alta banke”.

“Na kraju, strani politički uticaj u Crnoj Gori je samo djelimično problem propagande, a u većoj mjeri problem finansijske zavisnosti, institucionalnog zarobljavanja i mogućeg preusmjeravanja javnog novca kroz povezane poslovne i političke mreže. Sve navedeno izuzetno utiče na integritet izbora i političkih procesa u državi, a parlamentarni i lokalni izbori su za pola godine”, podvukla je ona.

Radić: Bitno prepoznati postojanje plana

Vojni analitičar Aleksandar Radić rekao je “Vijestima” da se čiji razumnim nakon pada Vučićevog režima preispitati šta se dešavalo u kontekstu hibridnih dejstava koje su vodile srpske državne službe i paraobavještajne strukture pod okriljem SNS-a.

Rekao je da su primarni ciljevi tih aktivnosti bili unutar Srbije, ali i prekogranične aktivnosti tamo gdje žive Srbi – u Bosni i Hercegovini, Crnoj Gori i Sjevernoj Makedoniji.

“Mediji su bili glavni oslonac za pozicioniranje režimskog aparata. Doduše i definicija hibridnih dejstava podrazumijeva preplitanje poteza u medijima, politici i ekonomiji. Za istraživanje bitno je da se prepozna postojanje konkretnog plana proboja u javni život u interesu Vučićevog režima, a nekad se radi o politici i uvijek o novcu”, ocijenio je on.

vijesti.me