Vrhunac je stigao 1928. godine, ali korene problema tadašnji hroničari tražili su mnogo ranije, u godinama posle Prvog svetskog rata.
Rat je hiljade porodica razdvojio na duže vreme. Muškarci su bili na frontovima, u zarobljeništvu ili izbeglištvu, dok su žene ostajale kod kuće ili su i same prolazile kroz godine neizvesnosti i selidbi. Kada su porodice ponovo počele da se okupljaju, povratak starom životu nije svima bio moguć. Dugogodišnja razdvojenost ostavila je posledice i na odnose među supružnicima.
Podaci iz tog vremena pokazuju koliko se situacija brzo menjala. Od 1926. do 1928. godine broj brakorazvodnih parnica u Beogradu porastao je za više od 50 odsto. Dok je 1926. na 100 sklopljenih brakova dolazilo približno devet razvoda, samo dve godine kasnije bilo ih je oko 15.
Za pravoslavne brakove tada nisu bili nadležni građanski sudovi kao danas. O njihovom razvodu odlučivao je Duhovni sud, pred kojim su se gomilali zahtevi nezadovoljnih supružnika.
A jedan razlog pojavljivao se češće od ostalih – neverstvo.
Preljuba je bila najčešći formalni razlog za razvod. Još 1923. godine, od ukupno 196 zabeleženih razvoda, 134 bila su povezana sa neverstvom. Do 1928. taj broj je pao na 75 slučajeva, ali je prevara i dalje bila jedan od glavnih razloga zbog kojih su supružnici završavali pred sudom.
Međutim, među sudskim razlozima nalazio se i izraz koji današnjem čitaocu gotovo sigurno zvuči nepoznato – otumaralost.
To je, pojednostavljeno, značilo da jedan bračni partner ode i više se ne vrati.
Ali ni svaki nestanak nije tretiran isto. Ako bi supružnik otišao na put, zbog trgovine ili posla, a zatim mu se izgubio trag, ostavljena osoba morala je da čeka čak šest godina pre nego što bi mogla da zatraži razvod.
Ako bi, međutim, neko tajno pobegao, ilegalno prešao granicu ili nestao zato što se krio od vlasti ili poverilaca, rok je bio kraći i iznosio je četiri godine.
Najmanje se čekalo kada bi bilo jasno da je supružnik napustio brak zbog druge osobe. Ako bi muž ili žena otišli sa ljubavnikom ili ljubavnicom, razvod je mogao da usledi nakon tri godine.
Sudski spisi otkrivaju i druge razloge koji danas predstavljaju svojevrsni prozor u društvo tog vremena.
Brakovi su poništavani ili razvodili zbog sklapanja novog braka dok je prethodni supružnik još bio živ, polne nemoći, prelaska u nehrišćansku veru, zatvorske kazne i duševnih bolesti. Pojavljivali su se čak i slučajevi brakova sklopljenih sa otetim devojkama, iza kojih su mogli da ostanu ozbiljni sukobi čitavih porodica.
Duhovni sud ipak nije odmah odustajao od brakova koji su stigli pred sudije. Pre konačne odluke pokušavalo se sa pomirenjem supružnika.
Uspeh je bio gotovo simboličan.
Tokom 1925. godine sudije su uspele da pomire samo četiri para. Naredne godine pet, a 1928. svega šest.
Gledano iz današnje perspektive, apsolutni brojevi razvoda možda ne izgledaju dramatično. Međutim, za društvo u kojem je brak imao drugačiji pravni, verski i društveni položaj, nagli rast razvoda bio je veliki događaj.
I možda upravo ti stari sudski spisi najbolje pokazuju da problemi koji danas deluju potpuno savremeno zapravo nisu novi. Neverstvo, odlazak od partnera, nestanak bez objašnjenja i pokušaji da se brak sačuva po svaku cenu punili su sudnice Beograda i pre gotovo jednog veka.
nova.rs
