Predsjednica Helsinškog odbora u Srbiji Sonja Biserko o dvadesetogodišnjici nezavisnosti naše države
Foto: Goran Mratinović
Biserko
Identitetska pitanja su, poslije promjene vlasti 2020. godine, instrumentalizovana za dnevnopolitičke obračune, a stalne tenzije mogu lako prerasti u širi društveni kontekst. Posebno destabilizujuću ulogu ima snažan uticaj Srbije koji se ostvaruje kroz političke, medijske i crkvene kanale. U tome SPC djeluje, prije svega, kao politička institucija i skoro nimalo vjerska, a uloga ruske crkve je da obesmisli evropske vrijednosti. Ulazak Crne Gore u EU 2028. je moguć, ali ne i vjerovatan bez znatnog ubrzanja reformi u naredne dvije godine, jer EU nudi reforme koje jačaju institucije u korist građana, ocjenjuje Sonja Biserko, predsjednica Helsinškog odbora u Srbiji, za Pobjedu.
POBJEDA: Crna Gora proslavlja 20 godina nezavisnosti koju su pratile razne opstrukcije unutar same države, ali i marifetluci iz Srbije – među njima je i želja Vojislava Koštunice da utiče na ishod referenduma tako što je u Brisel odnio spisak od 240.000 Crnogoraca tražeći za njih pravo glasa… Prepreke su tada savladane, ali zašto je Crna Gora danas duboko podijeljeno društvo?
BISERKO: Crna Gora je danas duboko podeljeno društvo jer nije postigla konsenzus o sopstvenom identitetu, državnosti i geopolitičkom pravcu. Umesto toga, ključna pitanja – ko su Crnogorci, kojoj političkoj i kulturnoj sferi pripadaju i kuda država ide – ostala su otvorena i pretvorena u trajne linije sukoba.
Promena vlasti 2020. godine produbila je podele, identitetska pitanja su instrumentalizovana za dnevnopolitičke obračune. Odmah se krenulo u svojevrsni inžinjering kako bi se osporilo sve crnogorsko kroz obrazovanje, medije, kulturu.
Posebno destabilizujuću ulogu ima snažan uticaj iz Srbije, koji se ostvaruje kroz političke, medijske i crkvene kanale, uz paralelno prisustvo ruskog uticaja. Time se unutrašnje podele Crne Gore dodatno internacionalizuju i produbljuju. Društvo je tako rascepljeno između evropskog i evroatlantskog puta, s jedne strane, i nacionalno-religijskog i prorusko-prosrpskog okvira, s druge. U takvom ambijentu, Crna Gora je suočena sa stalnim tenzijama koje lako mogu prerasti u širi društveni konflikt. Dobra vest je što EU ocenjuje da Crna Gora može postati članica 2028. ili 2030. što Srbija pokušava da opstruira.
POBJEDA: U tim podjelama učestvuje i SPC. Da li su identitetska pitanja glavni uzrok jačanja uloge SPC u crnogorskom društvu?
BISERKO: SPC deluje, pre svega, kao politička institucija, skoro nimalo kao verska. SPC ima ključnu ulogu u destabilizaciji Crne Gore (a i celog regiona) i ona je glavni instrument prekograničnog delovanja Beograda. Pri tome je i jedan od najvažnijih i najstabilnijih kanala ruskog uticaja u Srbiji i Crnoj Gori, jer kombinuje istorijski, kulturni i emotivni kapital.
Rusija je bila i protiv članstva Crne Gore u NATO, uz podršku proruskim partijama i organizovanju protesta (npr. tokom parlamentarnih izbora 2016. i crkvene krize 2019–2020). Nije uspeo državni udar tokom izbora 2016. u kojem su učešće imali i ruski agenti.
Srpska pravoslavna crkva služi kao most za proruski uticaj na sve vlade nakon odlaska Demokratske partije socijalista (DPS) sa vlasti. Podržava mreže ekstremističkih i nacionalističkih organizacija.
Prilikom posete Moskvi tokom protesta 2025. srpski patrijarh Porfirije je zahvalio Putinu na podršci i stavu u vezi s Kosovom i Republikom Srpskom, a naravno i Crnom Gorom. Između ostalog, rekao je da bez ruske i kineske podrške „ne zna šta bi bilo s Kosovom“, te ga molio da ostane na toj poziciji. Dodao je još da: „naš stav u vezi s Kosovom, Republikom Srpskom i Crnom Gorom zavisi i od stava ruske države, Ruske Federacije na globalnom nivou. Moja želja, i želja većine u našoj Crkvi, jeste da u budućnosti, ako dođe do novog geopolitičkog pregrupisavanja, budemo bliski tom ruskom okruženju“.
Uloga Ruske crkve jeste da obesmisli i evropske vrednosti što patrijarh Kiril veoma direktno ističe, kao prilikom Porfirijeve posete Moskvi- – rekao je da „stvari koje se danas dešavaju sa ljudskim moralom na Zapadu su đavolja rabota“, a Porfirije je „udvostručio“, insistirajući da „centri moći sa Zapada ne žele da neguju identitet srpskog naroda ili njegovu kulturu“.
POBJEDA: Crnogorske partije koje promovišu građanske vrijednosti donijele su nezavisnost, uvele državu u NATO, otpočele pregovore sa EU i sada su u opoziciji. Šta treba da promijene u svom djelovanju da bi ponovo zadobile povjerenje birača koje donosi pobjedu na izborima?
BISERKO: Tačno je da su crnogorske partije građanske orijentacije ostvarile istorijske rezultate – obnovu nezavisnosti, članstvo u NATO i otvaranje pregovora sa EU. Međutim, gubitak vlasti pokazuje da ta politička legitimacija više nije dovoljna sama po sebi. Da bi ponovo zadobile poverenje birača, potrebno je otvoriti prostor za novu generaciju lidera koji nisu opterećeni prošlošću. Unutrašnja demokratizacija, transparentno odlučivanje i meritokratija ključni su za vraćanje autentičnosti. Zatim neophodan je jasniji socio-ekonomski program koji je do sada bio podređen identitetskim i geopolitičkim pitanjima.
Proevropska agenda mora jasno da ide u susret realnim brigama građana. To je ono što nudi EU – reforme koje jačaju institucije u korist građana.
Građanski koncept mora ponovo da se artikuliše, ne kao suprotnost identitetima, već kao okvir koji garantuje ravnopravnost svih.
S obzirom na podeljenost društva potrebno je naći adekvatan odgovor na rastući nacionalizam i spoljne uticaje posebno ruski i srpski. To je ono što ugrožava evropski put Crne Gore.
POBJEDA: Da li je realno da Crna Gora uđe u EU do 2028. godine? Hoće li u toj odluci prevagnuti ispunjavanje kriterijuma ili sama namjera EU da je primi i po cijenu unutrašnjih raskola?
BISERKO: Ulazak Crne Gore u Evropsku uniju do 2028. je moguć, ali ne i verovatan bez znatnog ubrzanja reformi u naredne dve godine. Ono što je važno u aktuelnom međunarodnom kontekstu je što će odluka biti kombinacija ispunjenih kriterijuma i geopolitičke volje EU. Geopolitički razlog je veoma bitan, ali kriterijumi svakako neće biti potpuno zaobiđeni.
Izvor:pobjeda. me
