Skupština usvojila izmjene Krivičnog zakonika, za teški govor mržnje do pet godina zatvora, žene iz javnog života najčešće na meti
Novo krivično djelo obuhvata i mržnju na osnovu pola. Ministar Božović je ranije upozoravao da žene u javnom životu, poslanice, novinarke ili aktivistkinje govor mržnje proživljavaju na dnevnom nivou. Prema analizi CeMI-ja objavljenoj u maju, na pet portala zabilježena su 823 komentara sa elementima mizoginije
Foto: Mara Babović
Skupština je juče usvojila izmjene Krivičnog zakonika kojima se uvodi krivično djelo teški govor mržnje. Prema usvojenom tekstu, ko javno ispoljava mržnju prema grupi ili članu grupe određenoj na osnovu nacionalne ili etničke pripadnosti, rase, vjeroispovijesti, državljanstva, političkog ili drugog ubjeđenja, pola, jezika, boje kože, obrazovanja, društvenog položaja, profesionalne orijentacije, porijekla, seksualne orijentacije, rodnog identiteta, invaliditeta ili nekog drugog ličnog svojstva, „na način koji može dovesti do nasilja ili izazvati mržnju prema grupi lica ili članu takve grupe“, kazniće se zatvorom od tri mjeseca do tri godine.
Ako je djelo učinjeno prema licu koje obavlja poslove od javnog značaja, propisana je kazna zatvora od šest mjeseci do pet godina. Posao od javnog značaja zakon definiše kao profesiju ili dužnost povezanu s povećanim rizikom po bezbjednost, u oblasti javne službe, pravosudnih funkcija, javnog informisanja, zdravstvene zaštite, obrazovno-vaspitne djelatnosti, socijalne i dječje zaštite i pravne pomoći pred sudskim i drugim državnim organima.
„Uvrede junaka preko tastatura“ kao normalnost
Ministar pravde Bojan Božović, koji je izmjene predstavljao u Skupštini, govorio je o toj temi u decembru na okruglom stolu „Izmjene Krivičnog zakonika Crne Gore kao odgovor na napade, prijetnje i govor mržnje prema ženama koje obavljaju poslove od javnog interesa: izazovi, rješenja i primjena u praksi“, u organizaciji Ženskog kluba Skupštine.
– Na dnevnom nivou poslanice i javne poslenice proživljavaju govor mržnje. To je danas toliko učestalo da više nije ni vijest – čitate najgore uvrede junaka preko tastatura i to predstavlja normalnost u Crnoj Gori – rekao je tada Božović. Kazao je još i to da će se, kada krivično djelo bude uvedeno, pratiti njegova primjena u praksi i da će se, ako ostvari odvraćajući efekat, razmotriti mogućnost da se ponovo tretira kao prekršaj. Istakao je i da sloboda izražavanja nije apsolutno pravo, jer je Crna Gora po tom pitanju, kako je rekao, „otišla u drugu krajnost – krajnost zloupotreba“.
Šta je mržnja?
Novim krivičnim djelom obuhvaćena je i mržnja na osnovu pola, ali samo kada je izražena „na način koji može dovesti do nasilja ili izazvati mržnju“. Koliko je širok prostor ispod i iznad te granice, pokazuju dva istraživanja internet komentara. Monitoring UNDP-a i institucije Zaštitnika ljudskih prava i sloboda, sproveden od jula do decembra 2025, razlikovao je uvrede, stereotipe i pogrdne izraze od prijetećeg jezika i sadržaja sa pozivima na nasilje, koji su činili pet do deset odsto registrovanih incidenata. Iz institucije Zaštitnika su za Pobjedu naveli da broj registrovanih incidenata „nije metodološki ispravno“ izjednačavati sa brojem potencijalno kažnjivih slučajeva i da konačnu pravnu ocjenu mogu dati isključivo nadležni organi. Izvještaj „Govor mržnje prema ženama u javno-političkom životu u Crnoj Gori: analiza medijskog sadržaja (2024–2025)“ Centra za monitoring i istraživanje (CeMI), objavljen u maju, bavi se upravo ženama u javnom životu. U njegovom uzorku su političarke, aktivistkinje i novinarke.
Na pet portala u te dvije godine zabilježena su 823 komentara sa elementima mizoginije, koji su u prosjeku dobijali po 26 lajkova i svega pet dislajkova. Autori pritom navode da zakonske odredbe o govoru mržnje već postoje, ali da tužilaštva rijetko pokreću postupke, a da se obaveza portala da uklanjaju sporne komentare u praksi gotovo ne primjenjuje.
Sedamnaest žena
Posebnim softverom prikupljeni su članci i komentari ispod njih. U analizu su ušli tekstovi u kojima se ime neke od 17 odabranih žena nalazi u tagu, ali i u naslovu ili uvodu, kako bi bilo sigurno da je ona glavni akter teksta i meta komentara.
U uzorku su političarke Aleksandra Vuković-Kuč, Zdenka Popović, Jelena Nedović, Jelena Borovinić-Bojović, Jevrosima Pejović, Slađana Kaluđerović, Vesna Bratić, Anđela Vojinović, Naida Nišić, Draginja Vuksanović-Stanković, Dragica Sekulić i Jelenka Andrić. Uz njih su Tea Gorjanc-Prelević (HRA) i Vanja Ćalović-Marković (MANS) iz civilnog sektora, te novinarke Milka Tadić-Mijović, Jelena Jovanović i Tamara Nikčević. Autori navode da su birane žene prepoznate kao česte mete mizoginije, uz vođenje računa da budu zastupljene vlast, opozicija i nezavisne poslanice.
Obuhvaćen je 1.441 članak. Najviše ih je na CdM-u (26 odsto), zatim na Analitici (24) i Vijestima (23), a na In4s i Pobjedi po 13 odsto. Ispod njih je ostavljeno 16.468 komentara, u prosjeku 11 po tekstu. Tu su razlike među portalima mnogo veće: 53 odsto svih komentara je sa Vijesti, 26 sa Analitike, 12 sa CdM-a, pet sa In4s i četiri odsto sa Pobjede.
Osam političarki izazvalo je 79 odsto svih komentara. Najviše, 19 odsto, tekstovi o Jeleni Borovinić-Bojović, a potom o Vesni Bratić (11), Zdenki Popović i Aleksandri Vuković-Kuč (po 10), Jeleni Nedović i Jevrosimi Pejović (po devet), Slađani Kaluđerović (šest) i Anđeli Vojinović (pet odsto). Od žena iz nevladinog sektora najviše komentara imale su Vanja Ćalović-Marković (sedam) i Tea Gorjanc-Prelević (pet odsto).
Svaki portal ima svoju metu
Kada se pogleda ko je meta na kojem portalu, CeMI uočava šablon: napadane su političarke koje su percipirane kao ideološki suprotstavljene većem dijelu publike tog portala.
Na Analitici je Jelena Nedović meta 34 odsto mizoginih komentara, a Jelena Borovinić-Bojović 22 odsto. Na CdM-u prednjače Zdenka Popović (26) i Borovinić-Bojović (21), a na Vijestima Nedović (17) i Borovinić-Bojović (15 odsto). Na Pobjedi je najčešća meta Borovinić-Bojović sa 28 odsto, a slijedi Nedović sa 22 odsto. Na In4s je slika drugačija: više od polovine, 55 odsto, upućeno je Aleksandri Vuković-Kuč, a deset odsto Jevrosimi Pejović.
U zaključcima se navodi da rod u tim slučajevima nije jedini osnov napada, već dodatni mehanizam delegitimizacije, i da mizoginija tako postaje sredstvo političkog obračuna.
Za uvredu 26 lajkova, protiv pet
Autori priznaju da su komentatori malobrojna i politički veoma zainteresovana grupa, pa se nalazi ne mogu lako generalizovati. Jedini uvid u stav šire publike, navode, daju lajkovi i dislajkovi.
Najviše lajkova u prosjeku su dobijali mizogini komentari o Aleksandri Vuković-Kuč, oko 40, ali i najviše dislajkova, oko devet. Slijede komentari o Zdenki Popović, sa oko 38 lajkova, i Jeleni Nedović, sa 31. Najmanje odobravanja imali su oni o Jevrosimi Pejović. U svim slučajevima lajkova je bilo višestruko više nego dislajkova, što CeMI tumači kao visok nivo odobravanja takve retorike.
Primjeri u dodatku izvještaja to ilustruju. Na Vijestima je komentar „Kafe-kuvarica“ ispod teksta o Vuković-Kuč dobio 47 lajkova i deset dislajkova. Na Analitici je ispod teksta o Nedović pitanje „Koja je ovo frustrirana žena“ dobilo 51 lajk i jedan dislajk. Ispod teksta Pobjede o Vojinović, komentar da je od saopštenja „tvoja samo slika“ dobio je 29 lajkova, a „džaba baba“ ispod teksta o Borovinić-Bojović 21.
Ima i izuzetaka. Komentar „Dvije ispaljene starice“ na Vijestima dobio je 18 lajkova i 19 dislajkova.
Među primjerima su i komentari ispod tekstova o inicijativi Jevrosime Pejović za uvođenje menstrualnog odsustva, kao i komentari o boji kose Borovinić-Bojović ispod teksta u kojem ona osuđuje fizički napad i nasilje prema ženama u politici.
Preporuke
CeMI preporučuje portalima da uvedu jasnija pravila moderacije i precizno definišu odgovornost uredništva za uklanjanje govora mržnje. Traži javno dostupne smjernice koje izričito zabranjuju rodno zasnovani govor mržnje, pojačan nadzor komentara ispod tekstova o ženama u politici i obuke za novinare, urednike i moderatore.
Od institucija se traži dosljednija primjena postojećih zakona, jači nadzor nad primjenom Zakona o medijima i razmatranje preciznijeg definisanja i sankcionisanja rodno zasnovanog govora mržnje na internetu. Civilnom sektoru preporučuje se nastavak monitoringa i veća podrška ženama izloženim nasilju na internetu.
Praćenje ugašeno, 17 prijava odbačeno
Da su žene u javnom prostoru među najčešćim metama govora mržnje na internetu pokazao je i monitoring koji su od jula do decembra 2025. sproveli UNDP i institucija Zaštitnika ljudskih prava i sloboda. Praćeno je oko 2,2 miliona komentara na Fejsbuku i portalima, a sadržaj s pozivima na nasilje činio je, prema tim nalazima, pet do deset odsto registrovanih incidenata. Iz institucije Zaštitnika su za Pobjedu ranije naveli da praćenje nakon isteka projekta nije produženo.
Prema podacima Vrhovnog državnog tužilaštva dostavljenim početkom semptembra Pobjedi, u 2025. godini formirano je 20 predmeta zbog krivičnog djela izazivanje nacionalne, rasne i vjerske mržnje. Podnijeta su dva optužna prijedloga, po jednom je donijeta osuđujuća presuda, jedan predmet ustupljen je drugoj državi, a 17 krivičnih prijava je odbačeno.
Od „alapače“ do „vrati se u kuhinju“
Mizoginija je definisana kao rodno zasnovana diskreditacija, vrijeđanje i seksualizovana retorika sa ciljem da se žena u javnom prostoru ponizi, osramoti ili joj se naruši reputacija.
Lične uvrede koje se ne odnose na rod, poput „četnikuša“ ili „milogorka“, nijesu računate. Kao mizogine kodirani su komentari koji ženu svode na izgled, suprotstavljaju izgled i kompetenciju („lijepa je, ali nije najpametnija“), osporavaju joj pravo da se bavi politikom („vrati se u kuhinju“) ili sadrže uvrede poput „alapača“, „zmija“, „baba“, „frustrirana“ i „nerotka“.
Po tim kriterijumima, 823 komentara, ili oko pet odsto, sadrže elemente mizoginije. Čak 91 odsto njih upućeno je ka osam političarki. Najviše Jeleni Nedović (21 odsto) i Jeleni Borovinić-Bojović (17,6), zatim Aleksandri Vuković-Kuč (12,4), Jevrosimi Pejović (8,7), Anđeli Vojinović (8,5), Zdenki Popović (8,4), Slađani Kaluđerović (7,8) i Vesni Bratić (5,6 odsto).
Najviše mizoginih komentara je na Vijestima (44 odsto), zatim na Analitici (28), CdM-u (14), In4s (osam) i Pobjedi (šest odsto).
pobjeda
